Jedną z najpopularniejszych postaci obecnej kultury szerokiej (masowej) jest bez wątpienia postać agenta 007 – Jamesa Bonda. Pojawia się ona w dwóch głównych obszarach tejże sztuki, czyli w filmie i literaturze. Mimo, iż pierwowzoru obecnego Jamesa Bonda należy szukać w literaturze, na potrzeby niniejszego opracowania przyjmuję za podstawę badań cykl filmów dotyczących misji Bonda. Podstawową przyczyną takiego a nie innego doboru materiału badawczego, jest chęć określenia wpływu jaki postać Bonda wywarła (i wywiera nadal) na współczesną kulturę masową oraz zachowania społeczne. Przy takim założeniu analiza dzieł filmowych wydaje się być znacznie efektywniejszą oraz lepiej usprawiedliwioną, jako że to właśnie filmy w zdecydowanej większości są nośnikiem materiału bondowskiego. Analiza zachowań Bonda prowadzona jest przede wszystkim na podstawie filmów będących tzw. oficjalnymi. W analizie wykorzystano także książki Ian’a Fleminga poświęcone przygodom Agenta 007.

Jedną z najważniejszych postaci mitycznych występującą w praktycznie wszystkich kręgach kulturowych, na całej Ziemi, od ludów eskimoskich do australijskich aborygenów jest obecna wszędzie postać herosa kulturowego. Powszechność występowania tego zjawiska pozwala na sformułowanie głównych wniosków co do „klasycznego” modelu herosa kulturowego. Jak w przypadku każdego modelu zakładać należy tutaj pewien redukcjonizm w stosunku do rzeczywistej postaci mitycznej, jednak jest to po prostu cena, którą należy zapłacić za budowę koherentnego i uniwersalnego modelu postaci.

W swoim Słowniku mitów i tradycji kultury Władysław Kopaliński definuje herosa jako „bohatera, mit. gr. Półbóg, syn boga i śmiertelniczki a. śmiertelnika i bogini; „heroizowany” zmarły, człowiek, którego uważano po śmierci za istotę wyższego rzędu, ale nie za prawdziwego boga; bohater, któremu już za życia poświęcano, jak bogu, igrzyska i śpiewano peany” [KOPALIŃSKI 1991:376]. Kopaliński wywodzi pojęcie herosa ze starożytnej Grecji, jednak pamiętać trzeba że postać herosa nie jest ograniczona tylko do kręgu tej kultury.

Czy jednak postać herosa (bohatera) jest równoznaczna z postacią herosa kulturowego? Wydaje się, że nie: na planie etyczny i antropologicznym heros kulturowy w stosunku do „klasycznego” herosa zajmuje pozycję zdecydowanie wyższą. Mimo zbieżnej biografii i podobnego (lub takiego samego) kultu za życia i po śmierci, zdecydowanie odmienny jest etyczny aspekt obydwu tych postaci. Heros kulturowy podejmując swoje działania ma na celu przede wszystkim dobro społeczności – jego działania są więc z gruntu antropocentryczne. W przypadku herosa rozumianego „klasycznie”, warunek ten może, ale nie musi zachodzić.

Tak więc herosem „klasycznym” byłby Herakles, wydaje się jednak, że nie można byłoby w stosunku do niego używać określenia „heros kulturowy”, ponieważ działania przez niego podejmowane nawet jeżeli wiązały się z podniesieniem poziomu życia czy bezpieczeństwa lokalnych społeczności, to jednak realizowane były niejako „przy okazji”. Celem jego misji nie było ratowanie świata samo w sobie – jeżeli już do tego dochodziło, stanowiło to wspaniały efekt uboczny. Na gruncie mitologii greckiej zachowanie herosa kulturowego prezentuje np. Prometeusz, poświęcający się dla zbawienia ludzkości. Oczywiście postaci herosa kulturowego jest znacznie więcej i praktycznie każda kultura ma swego własnego. Na gruncie teorii Mircei Eliadego, postacie herosów kulturowych charakterystyczne są dla początkowych okresów formowania się społeczności, kiedy to nie została jeszcze zerwana komunikacja bogów z ludźmi. Heros jest także często odpowiedzialny za budowanie podstaw danej części społeczności.

Zestawiając z sobą przykładowe losy postaci herosów kulturowych z łatwością wyróżnić wśród nich można pewien zbiór stałych cech dotyczących ich zachowań i biografii. Takie całościowe podejście do modelowego herosa kulturowego przedstawia np. w swojej pracy Hamlet mityczny Piotr Sadowski [SADOWSKI 1991]. Model postaci herosa kulturowego prezentowany przez Sadowskiego oparty jest o chronologiczny proces rozwoju postaci wraz z wyraźnie wyróżnialnym okresem życia herosa (towarzyszącymi im charakterystycznymi wydarzeniami) oraz wyraźnie nawiązuje do zaprezentowanego przez Wiercińskiego modelu życiorysu szamana [WIERCIŃSKI 1994:126-128]. Co prawda analiza Sadowskiego skupia się głównie na postaci Hamleta (wraz z jego historycznymi i literackimi pierwowzorami), jednak przedstawiony przez niego model wydaje się być na tyle ogólny, że można uznać go za reprezentatywny dla większości (jeżeli nie wszystkich) postaci herosów kulturowych.

Postać herosa kulturowego najłatwiej dostrzec przeprowadzając analizę jego zachowań korzystając przy tym z jego charakterystycznej biografii. W tejże biografii punktami kardynalnymi są:

  • cudowne narodziny,
  • trudne dzieciństwo połączone z prześladowaniami,
  • dojrzewanie w surowych i trudnych warunkach,
  • oddzielenie herosa od społeczności,
  • rozpoczęcie długiego procesu inicjacji,
  • wypełnienie misji,
  • niezwykła śmierć,
  • ustanowienie po śmierci kultu bohatera, jego dalsze objawienia, itp. [SADOWSKI 1991:18-20].

literaturaCAMPBELL J., 1997, Bohater o tysiącu twarzy, Poznań.

ECO U., 1996, Superman w literaturze masowej: powieść popularna – między retoryką a ideologią, Warszawa.

ELIADE M.,1997, Inicjacja, obrzędy, stowarzyszenia tajemne, Kraków.

KOPALIŃSKI WŁ., 1991, Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa.

SADOWSKI P., 1991, Hamlet mityczny, Kraków.

SIKORSKA L., FABISZAK J., 1998, An Anthology of English Literature. From Beowulf to John Milton, Poznań.

TOLKIEN J.R.R., 2000, Potwory i krytycy, Poznań.

WIERCIŃSKI A., 1994, Magia i religia. Szkice z antropologii religii, Kraków.